“Ai đã có, sẽ được cho thêm; ai không có, ngay cả cái đang có cũng sẽ bị lấy đi.”

Câu nói kinh thánh này (Matthew 25:29) chính là nguồn gốc của hiệu ứng Matthew, một hiện tượng tâm lý xã hội chỉ sự “mạnh được, yếu thua” rất quen thuộc trong cuộc sống. Hiểu đơn giản, những ai có lợi thế ban đầu sẽ ngày càng tiến xa hơn, còn những ai xuất phát với bất lợi sẽ ngày càng tụt lại. Hiệu ứng Matthew lần đầu được nhà xã hội học Robert K. Merton (1968) đề xuất khi quan sát giới khoa học, và được đặt tên dựa trên câu Kinh Thánh trên.

Về sau, nhà tâm lý học Keith Stanovich (1986) áp dụng khái niệm này trong giáo dục để chỉ khoảng cách thành tích giữa trẻ em giỏi và kém đọc. Nói ngắn gọn, đây chính là nguyên lý “người giàu càng giàu thêm, người nghèo lại nghèo đi” trong nhiều lĩnh vực của đời sống.

Nhưng hiệu ứng Matthew không chỉ giới hạn ở kinh tế hay học thuật, nó len lỏi vào tình yêu, công việc và các mối quan hệ hàng ngày của chúng ta. Dưới đây, chúng ta cùng tìm hiểu hiện tượng này trong ba khía cạnh gần gũi: tình yêu lứa đôi, sự nghiệp công việc, và đời sống quan hệ xã hội, kèm theo những câu chuyện thực tế để minh họa.

1. Hiệu ứng Matthew trong tình yêu: Khi cho đi nhiều lại mất nhiều

Bạn sẽ thấy một hiện trạng rất nhiều hiện nay là yêu hết lòng, cho đi mọi thứ vì một người, để rồi nhận lại là sự thờ ơ? Sự đau khổ và thất vọng?

Có khi chính bạn cũng là một trong số đó, cũng từng yêu hết lòng, cũng từng cho đi, cũng từng chịu đựng, yêu mà yêu cách mù quáng, đặc biệt là những khoảng khác yêu đương hồi trẻ, hòi cấp 3 mơ mộng và màu hồng. Nhưng đổi lại được mấy cặp đôi là đi được với nhau dài lâu đến thời điểm hiện tại, mấy ai cảm thấy cả hai cùng nâng đỡ. Mà sự cho đi đó, lại đổi lại sự ích kỷ, sự vô tâm, làm giá của đối phương.

Hay thường nghe câu nói “Đứa trẻ hiểu chuyện thường không có kẹo ăn”.

Nếu có, rất có thể bạn đã trải nghiệm hiệu ứng Matthew trong tình yêu. Đây là hiện tượng mất cân bằng trong mối quan hệ, khi một người càng cố gắng bao nhiêu thì càng bị xem nhẹ bấy nhiêu, còn người kia càng vô tâm ích kỷ lại càng “cao giá” trong mắt đối phương. Nói cách khác, “người càng yêu nhiều càng không được trân trọng, người càng ích kỷ thì sức hấp dẫn càng cao”.

Tại sao lại như vậy? Các nhà tâm lý học cho rằng khi một bên hy sinh quá mức, sự tận tụy của họ dần trở thành điều hiển nhiên đối với bên kia và không còn được trân trọng. Ngược lại, người đầu tư ít tình cảm hơn lại tạo ra cảm giác bí ẩn và khan hiếm.

Trong tâm lý học xã hội có nguyên tắc về sự khan hiếm và sức hút của sự khó đạt được, những gì càng khó có được thì con người càng khao khát. Nhà nghiên cứu về thuyết thuyết phục Robert Cialdini (2009) cũng chỉ ra rằng chúng ta thường đánh giá cao những thứ khan hiếm hoặc cần phải chinh phục (nguyên tắc “social proof” và “scarcity”).

Vì vậy, trong một mối quan hệ, người không dễ dãi cho đi toàn bộ tình cảm lại vô tình trở nên hấp dẫn hơn, còn người trao đi quá nhiều lại dễ bị cho là hiển nhiên, tầm thường.

Một câu chuyện thực tế: N chia sẻ rằng cô từng yêu một người đến mức quên cả bản thân. Suốt hai năm, N sẵn sàng làm mọi thứ: người ấy buồn cô vội vã ở bên an ủi, người ấy bệnh cô tức tốc nấu cháo mang đến, người ấy phạm lỗi lầm (thậm chí phản bội và ngược đãi), cô đều nhắm mắt tha thứ. Thế nhưng đổi lại, N chỉ nhận được sự hời hợt và tổn thương; tình cảm của cô bị xem nhẹ như một điều tất nhiên. Hiệu ứng Matthew đã xảy ra: sự dịu dàng và hy sinh quá mức của N không khiến người kia trân trọng hơn, mà trái lại làm cô “mất giá” trong mắt đối phương. Cuối cùng, khi không còn gì để cho và cũng không còn gì để mất, N mới dứt khoát rời bỏ mối tình đó. Câu chuyện của N là lời cảnh tỉnh rằng trong tình yêu, nếu chỉ một bên cho đi thì sớm muộn gì tình cảm cũng lệch cán cân. Người ta sẽ không coi trọng những gì có được quá dễ dàng, và bản thân bạn sẽ chịu thiệt thòi.

Làm sao để tránh rơi vào bẫy Matthew trong tình yêu? Lời khuyên từ các chuyên gia là hãy yêu một cách cân bằng. Điều đó có nghĩa là: yêu hết mình nhưng đừng đánh mất chính mình. Bạn cần giữ lại cho mình lòng tự trọng và giá trị riêng thay vì dâng hiến vô điều kiện. Nếu bạn luôn cảm nhận được sự trân trọng và đáp lại từ đối phương cũng nhiều như những gì bạn cho đi, đó mới là tình yêu lành mạnh. Còn nếu nhận ra mình đang kiệt quệ vì cho đi mà không nhận lại, hãy dũng cảm dừng lại để bảo vệ bản thân. Tình yêu bền vững đòi hỏi nỗ lực từ hai phía, chứ không phải một người “được” và một người “mất” mãi như vậy.

2. Hiệu ứng Matthew trong công việc: Thành công đầu kéo thành công tiếp

Không chỉ trong tình cảm, hiệu ứng “người có càng có thêm” còn rất phổ biến nơi công sở. Bạn có để ý rằng có những người thăng tiến rất nhanh như được trải thảm đỏ, trong khi có người mãi loay hoay ở vạch xuất phát dù cũng tài năng và chăm chỉ? Hiện tượng này nhiều khi không hẳn do năng lực, mà là do hiệu ứng Matthew trong sự nghiệp: một thành công nhỏ ban đầu có thể tạo hiệu ứng “quả cầu tuyết” dẫn tới nhiều thành công lớn hơn về sau .

Về mặt tâm lý, một khi bạn có thành tích sớm, người khác sẽ nhìn bạn qua lăng kính tích cực. Thành công tạo ra uy tín nó phát tín hiệu rằng bạn có năng lực và đáng tin cậy, khiến sếp và đồng nghiệp vô thức ưu ái bạn hơn. Họ sẽ giao cho bạn nhiều cơ hội tốt, dự án quan trọng, hoặc đề bạt bạn vào vị trí cao, bởi trong đầu họ bạn đã là người thắng cuộc tiềm năng. Ngược lại, nếu bạn khởi đầu trắc trở hoặc mờ nhạt, bạn dễ bị đánh giá thấp và có ít cơ hội để thể hiện, dẫn đến vòng luẩn quẩn: không có thành tích nên không được trao cơ hội, mà không có cơ hội thì khó lập thành tích. Hiệu ứng Matthew chính là cái vòng lặp “thành công nuôi thành công” (và “thua thiệt kéo thêm thua thiệt”) trong môi trường cạnh tranh.

Hãy hình dung một tình huống thực tế: Minh và An cùng vào làm một công ty ở vị trí nhân viên tập sự. Minh ngay tháng đầu đã gặp may khi dự án nhóm cậu tham gia đạt kết quả xuất sắc, cậu được sếp biểu dương trước toàn công ty. Từ đó, Minh được tin tưởng giao cho các dự án “nặng ký” hơn, có cơ hội tỏa sáng và học hỏi nhiều hơn. Chẳng mấy chốc, Minh thăng chức và trở thành ngôi sao đang lên của phòng. Đó chính là hiệu ứng Matthew: một thắng lợi ban đầu mở ra hàng loạt cơ hội tiếp theo, thành công của Minh tự củng cố và nhân lên theo thời gian. Trong khi đó, An cũng chăm chỉ và có năng lực nhưng dự án đầu tiên của anh không có gì nổi bật. Anh âm thầm làm tốt công việc giao nhưng ít được ai chú ý. Sếp của An, vì chưa thấy “chiến tích” nào, nên ngần ngại khi giao việc lớn. An dần trở nên mờ nhạt và chán nản, hiệu suất sa sút. Đây là mặt trái của hiệu ứng Matthew: kẻ về sau có thể mãi về sau, nếu không có điều gì “bứt phá” để thoát khỏi vòng luẩn quẩn đó.

Hiệu ứng Matthew trong công việc cũng được các nghiên cứu ghi nhận. Chẳng hạn, một nghiên cứu cho thấy trong giới khoa học, những người giành được tài trợ nghiên cứu sớm sẽ dễ thắng các tài trợ tiếp theo hơn, còn người trượt tài trợ ban đầu sẽ càng khó xin được về sau. Tương tự, thống kê trong doanh nghiệp cho thấy nhân viên nổi bật sớm thường có lộ trình thăng tiến nhanh hơn hẳn so với đồng nghiệp. Nói như Benjamin Laker (2024) trên tạp chí Psychology Today:

“Thành công ban đầu có thể tạo hiệu ứng quả cầu tuyết, giúp những thành công sau đó đến dễ dàng hơn”.

Do đó, bài học ở đây là: hãy cố gắng tạo “bước chạy đà” thật tốt cho sự nghiệp. Nếu có cơ hội dù nhỏ trong giai đoạn đầu, hãy nỗ lực hết sức để ghi dấu ấn. Thành công tuy nhỏ nhưng đúng thời điểm có thể trở thành bàn đạp lớn cho bạn sau này. Đồng thời, đừng quên đánh bóng sự hiện diện của mình: người khác chỉ có thể trao cơ hội cho bạn khi họ nhìn thấy bạn.

Hãy chủ động chia sẻ thành quả, xây dựng hình ảnh chuyên nghiệp không phải khoe khoang mà để người khác nhận biết giá trị của bạn. Điều này sẽ giúp khuếch đại hiệu ứng Matthew tích cực cho sự nghiệp của bạn. Còn nếu bạn đang ở thế bất lợi, cũng đừng nản lòng, hiểu biết về hiệu ứng Matthew có thể giúp bạn chủ động tạo ra may mắn bằng cách học hỏi, kết nối và nắm bắt thời cơ nhỏ nhất để xoay chuyển tình thế.

3. Hiệu ứng Matthew trong các mối quan hệ xã hội: “Được mời thêm, ở nhà mãi”

Hiệu ứng “rich-get-richer” không chỉ áp dụng cho tiền bạc hay thành công, mà còn đúng trong quan hệ xã hội và đời sống hàng ngày. Bạn có nhớ hồi đi học, trong lớp luôn có một số bạn cực kỳ nổi tiếng được nhiều người quý mến, còn một số bạn khác thì thu mình và dần bị lãng quên? Nếu để ý, ta sẽ thấy người có sẵn bạn bè thường càng ngày càng có thêm bạn, còn người đơn độc lại ngày càng cô đơn hơn. Đó chính là biểu hiện của hiệu ứng Matthew trong tương tác xã hội: càng phổ biến, bạn càng được yêu mến; càng bị ngoài rìa, bạn càng dễ bị xa lánh.

Xét ở mức độ cộng đồng, hiện tượng này tạo ra sự phân tầng rõ rệt. Ví dụ, trong một lớp học, giáo viên thường đặt kỳ vọng và quan tâm nhiều hơn đến những học sinh giỏi hoặc nổi bật. Hệ quả là các em này được khuyến khích, được tạo điều kiện phát triển, nên càng tiến bộ hơn nữa. Trong khi đó, những học sinh yếu hoặc nhút nhát có thể bị giáo viên (và cả bạn bè) vô tình bỏ qua, dần dần các em tự ti và tụt hậu thêm.

Quan hệ bạn bè cũng vậy: một bạn trẻ hòa đồng, có chút thành công hay tài lẻ sẽ dễ thu hút bạn mới, lời mời đi chơi cứ thế tăng lên. Ngược lại, một bạn ít kết nối xã hội, nếu không chủ động mở lòng, sẽ thấy càng lớn càng khó kết bạn, vì quanh bạn ấy chẳng có mấy ai giới thiệu hay tạo cơ hội gặp gỡ người khác.

Trong giới kinh doanh hay chính trị, hiệu ứng này lại càng rõ: người có quan hệ rộng sẽ được giới thiệu thêm nhiều mối quan hệ “chất lượng” khác, tạo thành mạng lưới quyền lực ngày càng mạnh. Trái lại, người không quen biết ai thì cơ hội chen chân vào các vòng kết nối ảnh hưởng là rất thấp. Nói một cách hình tượng: “ai có ô dù thì được thêm ô, ai không ô thì đứng ngoài mưa”.

Về mặt tâm lý xã hội, hiệu ứng Matthew trong quan hệ phản ánh một phần xu hướng bè phái và thiên kiến có sẵn của con người. Chúng ta thường có xu hướng tin tưởng và ưu tiên những ai đã được người khác tin tưởng trước (hiệu ứng “social proof”). Một cá nhân được nhiều người quý mến sẽ gợi cho người mới gặp cảm giác rằng “anh ta chắc hẳn có nhiều điểm tốt”, từ đó dễ nhận thêm thiện cảm.

Trên mạng xã hội chẳng hạn, tài khoản nào đã có nhiều người theo dõi thì tự nhiên sẽ thu hút thêm người theo dõi mới đơn giản vì “đám đông” tạo cảm giác đáng tin cậy. Ngược lại, một bài đăng hay một người không ai tương tác sẽ ít được để mắt tới, dù nội dung hoặc phẩm chất có thể không tệ. Hiệu ứng này trong khoa học mạng được gọi là sự gắn kết ưu đãi (preferential attachment): các nút mạng (có thể là người, bài viết, sản phẩm…) đã nổi bật sẽ có xác suất kết nối cao hơn nhiều so với các nút kém nổi. Nói nôm na, “càng đông càng vui” một nhóm bạn đã đông thường sẽ có thêm người xin nhập hội, còn người lẻ loi thì ít ai để ý kết giao.

Liệu có cách nào phá vỡ vòng lặp quan hệ này?

Câu trả lời là có, nhưng cần chủ động. Nếu bạn cảm thấy mình đang ở thế yếu trong các mối quan hệ ví dụ chuyển đến một nơi mới mà chưa quen ai đừng chờ người khác đến với bạn.

Hãy chủ động tiếp cận, tham gia hoạt động nhóm, hoặc nhờ một người bạn giới thiệu. Đôi khi chỉ cần một kết nối ban đầu cũng có thể mở ra nhiều kết nối khác, giống như cách hiệu ứng Matthew tích cực vận hành. Ngược lại, nếu bạn đã may mắn có nhiều mối quan hệ, hãy hỗ trợ người yếu thế hòa nhập. Chẳng hạn, người quản lý nên chú ý động viên cả nhân viên kém chứ không chỉ khen thưởng người giỏi để tránh khoảng cách trong nhóm ngày càng lớn.

Hiểu được hiệu ứng Matthew, chúng ta có thể cố ý hành động ngược lại xu hướng một chút: trao cơ hội cho người chưa có cơ hội, kết bạn với người mới, như vậy vòng tuần hoàn “mạnh lên, yếu đi” mới dần được hóa giải.

Kết luận: Hiểu để tận dụng mặt tích cực và giảm thiểu tiêu cực

Hiệu ứng Matthew là một quy luật xã hội nghe có vẻ “phũ phàng”, nhưng nó phản ánh đúng nhiều mặt của cuộc sống. Trong tình yêu, nó nhắc nhở chúng ta về sự cân bằng và tự tôn. Trong công việc, nó cho thấy tầm quan trọng của bước khởi đầu và cách xây dựng uy tín. Trong các mối quan hệ xã hội, nó giải thích vì sao có người luôn được yêu quý, có người lại chật vật kết nối. Hiểu rõ hiệu ứng này giúp chúng ta nhìn nhận công bằng hơn với bản thân và người khác: đôi khi thất bại không hẳn do kém cỏi, mà có thể do chưa gặp “đà” để bứt lên; và thành công nối tiếp thành công không chỉ nhờ thực lực mà còn nhờ thiện cảm và cơ hội tích lũy.

Tuy hiệu ứng Matthew mang tính tích lũy lợi thế, nhưng không ai mãi mãi ở vị trí “kẻ yếu” nếu biết vươn lên. Như một bài viết đã chỉ ra, số phận nằm ở quyết định của chính bạn: nếu bạn kiên trì học hỏi và nỗ lực, bạn có thể thu hẹp khoảng cách mà hiệu ứng Matthew tạo ra. Thực tế cũng cho thấy nhiều người tay trắng lập nghiệp vẫn vươn tới đỉnh cao chính họ đã tạo ra “hiệu ứng Matthew” cho cuộc đời mình bằng cách không ngừng cố gắng cho đến khi thành công ban đầu xuất hiện, rồi dùng thành công đó làm bệ phóng. Ngược lại, những ai đang ở vị thế “kẻ mạnh” cũng nên hiểu trách nhiệm của mình: sẻ chia cơ hội cho người khác không làm bạn thua thiệt, mà còn tạo nên một môi trường công bằng và nhân văn hơn.

Tóm lại, hiệu ứng Matthew là con dao hai lưỡi. Nhận thức về nó là bước đầu để tận dụng mặt tích cực (ví dụ, tạo đà tốt trong công việc, xây dựng các mối quan hệ chất lượng) và hạn chế mặt tiêu cực (tránh bất công, tránh mất cân bằng trong tình cảm). Cuộc sống không phải lúc nào cũng “kẻ thắng làm vua, kẻ thua bụi đời”.

Bằng tư duy chủ động và lòng trắc ẩn, chúng ta có thể phá vỡ những vòng lặp bất lợi và nhân đôi những vòng lặp tích cực, để ai cũng có cơ hội vươn lên và được trân trọng. Điều quan trọng là đừng bao giờ đánh mất niềm tin: chỉ cần một cơ hội nhỏ cũng có thể là điểm khởi đầu cho chuỗi thành công và hạnh phúc của bạn sau này.

Tài liệu tham khảo:

• Nguồn: mindcare.vn.

• Cialdini, R. B. (2009). Influence: The psychology of persuasion (Revised ed.). New York: HarperCollins.

• Laker, B. (2024, November 30). What the Matthew Effect Reveals About Career Success. Psychology Today.

• Merton, R. K. (1968). The Matthew Effect in Science. Science, 159(3810), 56–63.

• Nguồn: vietcetera.com.