Dấu hiệu nói dối – ngoại tình qua ngôn ngữ cơ thể

Nghiên cứu về giao tiếp phi ngôn ngữ cho thấy người nói dối hay che giấu thường bộc lộ những tín hiệu mâu thuẫn và bất thường trong cử chỉ của mình. Dưới đây là các nhóm tín hiệu quan trọng, kết hợp lý thuyết chuyên ngành với ví dụ minh hoạ cụ thể.

Lưu ý mỗi dấu hiệu cần được đối chiếu với hành vi nền (baseline) của đối tượng, bởi không có tín hiệu nào đảm bảo 100% là ngoại tình hay nói dối, mà chỉ gợi ý để quan sát thận trọng.

Cử chỉ cơ thể mâu thuẫn với lời nói – biểu hiện của nói dối

Một ví dụ kinh điển là gật đầu khi nói “không”, hoặc ngược lại. Navarro ghi nhận rằng khi một người vừa lắc đầu vừa phủ nhận (“no”) hay gật đầu khi nói “có” là kiểu tín hiệu mâu thuẫn thường thấy ở trẻ con nhưng cũng xảy ra ở người lớn nó “phản bội sự thật”. Một trang phân tích giao tiếp cũng chỉ ra dấu hiệu tương tự: “Hãy chú ý các cử chỉ mâu thuẫn với thông điệp lời nói, như gật đầu trong khi nói ‘không’ hoặc lắc đầu khi khẳng định điều gì”. Khi quan sát, nếu bạn nghe thấy “không” nhưng lại thấy đối phương vô thức gật đầu, đó thường là dấu hiệu họ không tự tin với lời nói của mình.

Cảnh báo: Một vài động tác mâu thuẫn có thể do vô thức (như nói lắp), nhưng nếu lặp lại nhiều lần khi đề cập chủ đề nhạy cảm (ví dụ bị hỏi về một việc họ đã làm), thì khả năng đó là dấu hiệu họ đang giấu điều gì. Tuy nhiên, hãy thận trọng vì một số người rất biết che giấu cảm xúc nên cũng có thể cố ý điều khiển cử chỉ.

Cử chỉ xoa chạm tự làm dịu (Pacifiers)

Người căng thẳng, đặc biệt khi nói dối, thường có xu hướng xoa tự làm dịu cơ thể – ví dụ chạm tay lên mặt, vuốt tóc, ôm đầu hay xoa cổ. Joe Navarro định nghĩa: “Bất kỳ hành động nào chạm khuôn mặt, đầu, cổ, vai, cánh tay hay chân sau một kích thích tiêu cực (câu hỏi khó, tình huống xấu hổ…) đều là hành vi tự trấn an (pacifying behavior). Những cử chỉ này không giải quyết vấn đề gì nhưng giúp chúng ta bình tĩnh lại”. Phân tích cho thấy khi nói dối, con người thường lặp lại những cử chỉ này hơn – ví dụ một kẻ nói dối có thể vuốt môi, lau tay lên đùi hoặc chà xát cánh tay để giảm bớt căng thẳng. John R. Schafer (cựu điều tra viên FBI) cũng liệt kê các ví dụ: “Liars will often caress their lips… wipe their hands on their thighs… rub their hands together or rub their forearms to reduce the stress of lying. Hand-to-cheek caresses are also common when people lie”. Ngoài ra, Navarro ghi nhận xu hướng khác biệt giữa nam/nữ: “Nam giới thường chuộng chạm vào mặt, phụ nữ thường chạm vào cổ, đồ trang sức, tay hoặc tóc” khi cần tự trấn an.

Ví dụ: người trong ảnh có hành vi ôm đầu tự xoa dịu khi căng thẳng. Hình ảnh minh hoạ cho kiểu cử chỉ “pacifier” – một dấu hiệu cho thấy trạng thái lo âu hoặc căng thẳng thay vì thư giãn.

Lưu ý: Các hành vi tự xoa (vuốt tóc, chạm môi…) có thể đơn thuần do căng thẳng, lo âu bình thường. Nhưng nếu chúng xuất hiện đột ngột trong lúc đối phương trình bày điều gì không trung thực (như giải thích về một việc làm sai, nói dối), điều đó càng củng cố nghi ngờ. Hãy quan sát kèm các dấu hiệu khác để đánh giá (ví dụ đồng thời nói lắp, tránh trả lời trực tiếp).

Tránh né ánh mắt và chuyển động mắt

Một quan niệm phổ biến là kẻ nói dối thường tránh nhìn thẳng vào bạn, ánh mắt thường lảng sang chỗ khác. Thực tế phức tạp hơn. Theo Joe Navarro, không có cơ sở khoa học cho rằng kẻ nói dối luôn tránh mắt; thậm chí ông nhấn mạnh nhiều nghiên cứu chỉ ra những người nói dối có xu hướng duy trì hoặc tăng cường giữ mắt hơn để làm cho đối phương tin tưởng.

Navarro viết: “Không hề có nghiên cứu khoa học nào hỗ trợ giả thuyết rằng kẻ nói dối hay lảng tránh ánh mắt. Trên thực tế, những kẻ nói dối thường nhìn chằm chằm nhiều hơn để cố khiến người khác tin”. Tương tự, một khảo sát cho thấy cánh kiểm soát an ninh sân bay từng liệt kê “trốn né ánh mắt” là dấu hiệu khả nghi, nhưng nội dung bài viết đó kết luận đây là một tiêu chí không đáng tin (do có thể do văn hoá hay nguyên nhân khác). Nói chung, nếu đối phương đột nhiên không dám nhìn thẳng, mỉa mai nhìn trống lảng hoặc ánh mắt đảo liên tục khi nói đến chủ đề nhạy cảm, đó có thể là dấu hiệu căng thẳng hoặc thiếu tự tin.

Một số tài liệu học thuyết “NLP” còn cho rằng nhìn lên hướng phải (liếc lên phải) chỉ việc hình dung hình ảnh (tạo kịch bản giả). Tuy vậy, một thí nghiệm uy tín không tìm thấy bằng chứng cho nhận định này: “Kết quả nghiên cứu không chứng minh giả thuyết ánh mắt lên trên bên phải cho thấy đang nói dối”.

Tóm lại, bạn có thể để ý cử chỉ mắt bất thường như ánh mắt hay đảo qua lại, liếc xa (như trốn tránh) nhưng không nên coi đó là dấu chứng duy nhất của dối trá.

Thay đổi hành vi và thói quen bất thường

Cặp đôi trung thành thường có thói quen và lịch trình tương đối ổn định với nhau. Nếu đột ngột có sự thay đổi lớn như thay đổi lịch sinh hoạt, làm việc muộn hơn, thường xuyên bận rộn bất thường đó là dấu hiệu đáng chú ý.

Chuyên gia ngôn ngữ cơ thể Darren Stanton nhấn mạnh: người ngoại tình “phải có trí nhớ tốt vì họ đang duy trì hai cuộc sống cùng lúc”. Nếu người yêu bạn bỗng ngại tham gia những hoạt động hai người trước đây thích (đi chơi, gặp mặt gia đình, hẹn hò…), họ có thể đang dành thời gian cho mối quan hệ khác.

Chú ý cả thói quen trên mạng xã hội: nếu người vốn thích đăng bài giờ giảm tương tác hẳn (để tránh bạn thấy các dấu hiệu mới), đây cũng là điều Stanton cảnh báo.

Ngoài ra, việc chăm sóc diện mạo quá mức là một dấu hiệu khác. Mẫu người bắt đầu tắm rửa, ăn mặc, và dùng nước hoa nhiều hơn thường không phải cho đối phương. Stanton lưu ý: “Nếu ai đó đột nhiên chú trọng hơn vào ngoại hình mà không rõ lý do, có thể họ đang cố gây ấn tượng với người mới. Mua quần áo mới nhiều hơn, xức nhiều nước hoa/aftershave hơn… đều có thể là dấu hiệu đáng chú ý”.

Ví dụ, một người bình thường chỉ mặc quần áo đơn giản nay thường xuyên thay đổi trang phục sang lịch sự, hoặc đàn ông bỗng dùng nhiều nước hoa hơn, phụ nữ dành thời gian trang điểm kỹ lưỡng, thì có thể bạn cần để ý.

Lưu ý: Những thay đổi này cũng có thể xảy ra do thay đổi công việc, đợt thi cử căng thẳng, hay chuẩn bị cho sự kiện quan trọng khác (đám cưới, nghỉ dưỡng). Điều quan trọng là so sánh với hành vi bình thường của họ và xem liệu có nhiều dấu hiệu khác phối hợp không. Nếu chỉ một thay đổi đơn lẻ thì chưa đủ kết luận.

5. Giảm sút các biểu hiện tình cảm gắn bó

Trong một mối quan hệ bình thường, người yêu thường có những cử chỉ thân mật như ôm ấp, hôn hít, ngồi gần nhau, và mỉm cười tự nhiên khi ở bên nhau. Nếu đột ngột xuất hiện sự thay đổi, ví dụ trước đây hay ôm ấp, hôn ấm áp nhưng giờ bỗng lảng tránh hay từ chối, đây là dấu hiệu “thay đổi lề thói” rất đáng chú ý.

Minh chứng từ Business Insider: “Nếu hai người thường thể hiện tình cảm vật lý nhưng đột nhiên họ ngừng lại, có thể có chuyện gì đó đang xảy ra… Điều bạn nên để ý là sự thay đổi so với thói quen bình thường. Chẳng hạn, nếu họ từng hôn bạn suốt thời gian dài mà đột nhiên ngừng, đó là một sự lệch khỏi chuẩn”.

Tương tự, nếu các cử chỉ thân mật lãng mạn được thay thế bằng cử chỉ xã giao hoặc “cơm không lành canh không ngọt” (ví dụ chỉ vuốt ve lưng, ôm ấp kiểu huynh đệ, hay hôn lên má thay vì hôn lên môi), thì đó cũng là tín hiệu lạ. Business Insider gọi việc ấy là “pat on the back hoặc kiss on the cheek”: “Nếu cử chỉ thông thường trở nên thân tình thay vì lãng mạn, có thể người đó đang che giấu điều gì. Ví dụ bạn ôm thì họ chỉ vỗ vai hoặc hôn má, thay vì ôm thân mật như trước đây”. Ngoài ra, bạn cũng sẽ thấy nụ cười trở nên gượng gạo hoặc ánh mắt thiếu cảm tình tự nhiên khi trò chuyện thân mật.

Lưu ý: Có trường hợp một người bỗng cần nhiều khoảng riêng tư (có thể do áp lực cá nhân) và giữ khoảng cách, nhưng nếu trên nền bình thường họ vốn gần gũi, sự đột ngột ấy nên được để tâm. Chú ý xem đó có phải chỉ là giai đoạn ngắn hay kéo dài, và kết hợp quan sát các biểu hiện trên mặt và cơ thể khác.

6. Cử chỉ phòng thủ và né tránh

Khi một người cảm thấy bị “động chạm” hoặc sợ bị phát hiện, họ thường dùng các cử chỉ phòng thủ. Chẳng hạn, tay che miệng hoặc che mũi là dấu hiệu cho thấy sự hoảng sợ, bối rối hay lo sợ lộ bí mật. Trong từ điển ngôn ngữ cơ thể, Navarro mô tả: “Hành động đột nhiên che kín mũi và miệng bằng hai tay gắn liền với tình trạng sốc, ngạc nhiên, bất an, sợ hãi hoặc nghi ngờ”. Đơn cử, một đứa trẻ bảo không nhưng tự giơ tay che miệng ngay sau đó, đó là vén màn bộc lộ sự thật.

Tư thế phòng thủ khác là khoanh tay hoặc quay người đi xa. Khi ai đó khoanh tay trước ngực hoặc lùi hẳn người về phía sau khi bạn tiến lại gần, điều đó giống như họ đang dựng hàng rào bảo vệ mình. Theo Business Insider, các dấu hiệu “cluster cues” (tín hiệu cụm) tiêu cực như lùi đi khi bạn đến gần, cọ xát lưng, gãi mắt hay khoanh tay xuất hiện nhiều cùng lúc báo hiệu đối phương đang cố tránh mặt bạn. Một mình một cử chỉ như khoanh tay có thể do lạnh, nhưng nếu kèm theo nét căng thẳng hoặc lời nói ấp úng, hãy xem xét thận trọng. Đặc biệt, tránh ánh mắt trong khi đồng thời lộ vẻ bồn chồn (ví dụ vội che miệng) càng làm tăng khả năng họ không thoải mái với tình huống hiện tại.

Ví dụ: người mẫu trong ảnh đang che miệng bằng tay một tư thế phòng thủ tiêu biểu. Động tác tay che miệng thường biểu thị sự nghi ngờ hoặc lo lắng. Kết hợp với khoanh tay, hoặc lùi người, đó là lớp phòng thủ cho thấy họ có thể đang che giấu thông tin.

Lưu ý: Một người lo sợ hay xấu hổ cũng có thể che miệng hoặc khoanh tay, nhưng thường đó là nhất thời. Nếu bạn cảm thấy “sự phòng thủ” của họ chỉ xuất hiện khi đề cập đến chủ đề nghi ngờ và không giống hành vi thường ngày, thì yếu tố này đáng được cảnh giác.

7. Biểu hiện vi cảm (microexpressions) trái ngược với lời nói

“Vi cảm” là những biểu hiện khuôn mặt thoáng qua (chỉ vài phần giây) không thể kiềm chế thường tiết lộ cảm xúc thật đang ẩn giấu. Nếu bạn hỏi “Anh có buồn không?”, người đang nói dối có thể cố giữ nụ cười, nhưng thoáng qua vẫn hiện lên nét buồn hay giận, rồi nhanh chóng biến mất. Chuyên gia Paul Ekman nhấn mạnh phải xem sự phù hợp (congruence) giữa biểu cảm khuôn mặt và nội dung lời nói lẫn ngôn ngữ cơ thể khác. Nếu cảm xúc trên vi cảm không khớp với điều đang được nói hoặc cử chỉ chung, đó có thể là dấu hiệu che giấu.

Ví dụ, bạn xin lỗi và mong được thông cảm, nhưng đối phương lại có một biểu hiện vi cảm cười mỉa thật ngắn ngủi (“duper’s delight”) tức họ thoả mãn khi thấy bạn buồn thì đó là “cười hả hê” rất đáng lưu ý. Business Insider dẫn giải: “Nếu bạn nói với người ấy bạn đang buồn thế này, mà họ lại mỉm cười, đó không phải phản ứng bình thường. Duper’s delight là khi họ cảm thấy vui từ nỗi đau của bạn… điều này là một dấu hiệu cực kỳ quan trọng”.

Ngoài ra, những microexpressions cay đắng hoặc ám chỉ tâm trạng thật (nhăn mặt, chau mày, giấu giọt lệ…) xảy ra quá nhanh bạn khó bắt giữ cũng nên để ý. Nếu lời nói của họ tỏ vẻ vui vẻ, tự tin nhưng thoáng chốc gương mặt có nét căng thẳng hay lo âu (ví dụ nheo mắt, nhíu trán) trong khoảnh khắc ngắn rất có thể cảm xúc thật bị che dấu.

Lưu ý: Việc phát hiện microexpressions đòi hỏi thời gian quan sát hoặc xem đi xem lại (trên video). Nếu không chắc, đừng nhầm lẫn phản ứng thoáng qua tự nhiên (ví dụ cười nhăn lại vì bị đùa, rồi lại vui vẻ) với cười hả hê. Luôn đánh giá trong bối cảnh đối thoại: biểu hiện nào hòa hợp, biểu hiện nào trái ngược với lời nói của họ.

8. Mâu thuẫn giữa các vùng cơ thể

Tương tự, thiếu tính nhất quán giữa các bộ phận cơ thể cũng là dấu hiệu cảnh giác. Ví dụ, một người có thể mỉm cười gượng gạo nhưng cơ thể quay hẳn về phía khác, hoặc nói lời cảm ơn nhưng ngôn ngữ cơ thể lại xa cách (tay nắm chặt, vai nặng trĩu). Theo Ekman, cần so sánh cảm xúc khuôn mặt với tư thế và cử chỉ: nếu một người tỏ ra hào hứng bằng lời và nét mặt nhưng toàn thân lại hướng xa bạn, đó là tín hiệu không khớp.

Chẳng hạn, họ nói “Em ổn” với nụ cười nhưng khoanh tay cách xa bạn, thì thực chất tâm trạng không ổn. Hoặc đang trò chuyện thân mật mà liên tục quay đầu, lưng hướng đi, là dấu hiệu tâm trí họ ở chỗ khác. Dưới góc nhìn ngôn ngữ cơ thể, sự bất hòa kiểu này thường báo động về sự không trung thực hoặc không thoải mái.

Lưu ý: Phân tích này hơi trừu tượng vì không có công thức chuẩn. Hãy đặt câu hỏi: “Có gì đó trái ngược ở đây không?”. Nếu khuôn mặt có nụ cười nhưng cơ thể co cụm, liêm khiết; hoặc vừa nói vui vừa bồn chồn bứt rứt, đó là mâu thuẫn đáng lưu ý. Cần tránh nhầm với thói quen cá nhân (có người hay nghiêng người hay ngồi khoanh chân dù tâm trạng vui) vì thế tốt nhất vẫn là quan sát thay đổi so với bình thường của họ.

Xem thêm: Quan hệ tình dục trước hôn nhân là lành mạnh?

Lưu ý chung và kết luận

Các dấu hiệu trên chỉ là manh mối tham khảo, không phải bằng chứng tuyệt đối. Ngôn ngữ cơ thể nói dối rất phức tạp và chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố (tính cách, văn hóa, hoàn cảnh khác). Phải xem xét toàn bộ bối cảnh và so sánh với thái độ bình thường của người đó. Ví dụ, một người vốn hướng ngoại thường xuyên giao tiếp bằng ánh mắt và nụ cười, nếu bỗng cứng đờ khi nghe chủ đề tế nhị, đây là khác thường. Trong khi đó, một người trầm tính có thể hiếm khi thể hiện yêu thương bằng cử chỉ lộ liễu ngay từ đầu.

Ngoài ra, đừng bỏ qua các dấu hiệu khác: giọng nói run rẩy, giọng nói cao hơn khi căng thẳng, liến thoắng, hay gián đoạn lời nói… dù chúng chưa được liệt kê cụ thể ở trên cũng có thể đóng vai trò bổ trợ. Cuối cùng, khi nghi vấn xuất hiện, hãy đối thoại chân thành: cơ thể và cử chỉ chỉ là gợi ý, mấu chốt là sự giao tiếp cởi mở để tìm hiểu sự thật.